Openbaarvervoer-apps: de volledige gids

De reiziger opent een landelijke app en ziet trein, bus, tram en metro. Wat hij niet ziet, is de buurtbus van de vrijwilligers, de pendel naar het festival, het busje van de gemeente en de veerpont. Daar begint een eigen app.

Een openbaarvervoer-app is een reisplanner op open data met daarbovenop het net of de dienst die alleen u kent.

De basis is voor iedereen hetzelfde: de dienstregelingen van alle vervoerders en de realtime posities van voertuigen zijn in Nederland openbaar. Een reisplanner die daarop draait, is bekend werk. Wat een eigen app anders maakt, is wat erbovenop komt: een eigen dienstregeling die nergens anders staat, een reiziger die een indicatie heeft en alleen mag reizen met vervoer dat daarbij hoort, een gemeente die wil weten hoe haar inwoners reizen, een evenement dat de bezoeker naar de juiste pendelbus wil sturen.

Wat het niet is: een concurrent van de landelijke apps. Wie een app bouwt die hetzelfde doet als wat de reiziger al heeft, bouwt iets dat niemand installeert. De vraag vóór de bouw is welke reiziger welke reis niet kan plannen met wat er is. Als het antwoord is dat iedereen alles al kan, is het antwoord geen app.

De opdrachtgevers zijn vervoerders met een eigen concessie, gemeenten en vervoerregio's, organisaties voor doelgroepenvervoer, evenementen, campussen en bedrijventerreinen met pendeldiensten, en veerdiensten. Elk van hen heeft een net dat in de landelijke data ontbreekt of een doelgroep die andere informatie nodig heeft.

Nederland heeft een van de meest open ov-datasets van Europa. Een app die daar niet op bouwt, doet dubbel werk en loopt achter bij elke wijziging van een dienstregeling.

Dienst

de geplande dienstregeling van alle vervoerders, dagelijks bijgewerkt, in een standaardformaat

Realtime

de werkelijke positie en vertraging per voertuig, elke paar seconden, uit dezelfde bron

Haltes

elke halte met naam, positie, toegankelijkheid en de lijnen die er stoppen

Storing

geplande en actuele verstoringen per lijn, als tekst en als gestructureerde melding

Het eigen net gaat in hetzelfde formaat. Een buurtbus met acht haltes en een dienstregeling in een spreadsheet wordt een dataset in het standaardformaat, en dan plant de app hem samen met de trein en de streekbus in één reis. Dat is de kern van de meeste eigen apps: het net dat niemand kent, in de planner die iedereen kent. En als het eigen net in het standaardformaat staat, kan het ook naar de landelijke bron, zodat de reiziger het straks in elke app ziet.

Realtime is het deel dat de meeste zorg vraagt. De open data stroomt continu en de app moet hem bijhouden zonder de telefoon leeg te trekken. Voor het eigen net moet er een bron zijn: een tracker in het voertuig, een app bij de chauffeur, of niets, en dan toont de app alleen de planning en zegt dat eerlijk. Een vertrektijd die realtime lijkt en het niet is, kost meer vertrouwen dan een planning die zegt dat ze een planning is.

De reisplanner is de basis; de reden voor de app is wat erbovenop komt. Vier redenen komen steeds terug, en ze vragen elk een andere app.

Doelgroepenvervoer is een eigen wereld. Een reiziger met een indicatie boekt een rit, de regio plant hem in een busje met andere reizigers, en de rit heeft een venster in plaats van een vertrektijd. De app toont de rit, laat wijzigen en annuleren binnen de regels, en zegt hoe laat het busje werkelijk komt. Dat is geen reisplanner maar een boekingssysteem met een kaart, en het vraagt om zorgvuldigheid met gegevens over de reden van de indicatie.

Sturing is de reden die gemeenten het vaakst noemen en het minst vaak waarmaken. Reizigers spreiden werkt als de app iets biedt wat de reiziger wil: een zitplaats, een kortere wachttijd, een goedkopere rit. Een app die alleen vraagt om een andere route te nemen, wordt genegeerd. Bouw sturing pas als het eigen net of de doelgroep de app al op de telefoon heeft gebracht.

Wie niet kan zien welke bus eraan komt, wie de omroep niet hoort, wie de haltenaam niet kan lezen: dat zijn de reizigers voor wie de app het verschil maakt tussen reizen en thuisblijven.

Voor overheden en vervoerders met een concessie is toegankelijkheid wettelijk verplicht, en voor apps geldt dezelfde norm als voor websites. Dat betekent testen met mensen die een schermlezer gebruiken, niet alleen met een checklist. Een app die de norm haalt op papier en in de praktijk niet te bedienen is, haalt de norm niet.

De haltedata bevat toegankelijkheid: verhoogd perron, geleidelijn, lift. Een app die een reis zonder trappen kan plannen en die bij elke halte zegt of ze toegankelijk is, gebruikt data die er al is. Dat is een van de weinige functies waarmee een eigen app iets doet wat de landelijke apps beperkt doen, en voor een deel van de reizigers is het de reden om hem te installeren.

De reiziger checkt in met zijn pas of zijn bankkaart en verwacht dat overal. Een eigen app die een eigen manier van betalen bedenkt voor het landelijke net, vecht tegen die verwachting en verliest.

Landelijk

in- en uitchecken en abonnementen lopen via het landelijke systeem; de app toont saldo en reizen als de koppeling dat toelaat

Eigen net

een buurtbus, pendel of veerpont die niet in het landelijke systeem zit, verkoopt tickets in de app met een QR-code

Evenement

een pendelticket bij het toegangsbewijs, gescand bij de bus, geldig voor de dag

Doelgroep

ritten op naam met een eigen bijdrage per rit, afgerekend achteraf of via de gemeente

De grens is helder: wat in het landelijke systeem zit, blijft daar. Een eigen app kan de reiziger helpen zijn abonnement te kiezen, zijn reizen te zien en een storing te melden, maar hij is niet de pas. Voor alles wat niet in het landelijke systeem zit, is de app wel de kassa: een ticket met QR-code, gescand door de chauffeur of de vrijwilliger, met een betaling via een betaaldienst.

Eigen tickets vragen om controle. Een QR-code die te kopiëren is, is een gratis rit. De code hoort aan de telefoon en aan de dag te hangen, en de scanner bij de chauffeur hoort te werken zonder bereik, met een lijst die later synchroniseert. Voor een buurtbus met tien ritten per dag is dat overdreven; voor een festivalpendel met tienduizend bezoekers is het het verschil tussen inkomsten en een gerucht op sociale media.

Een reisplanner op open data is vaker gebouwd dan bijna elke andere app. Wat de prijs drijft, is wat het eigen net nodig heeft en hoe ver de toegankelijkheid moet gaan.

Planner

reizen plannen en vertrektijden tonen uit open data is de basis, en die is bekend

Realtime

een eigen net met realtime vraagt een tracker of een chauffeursapp; zonder is het planning

Tickets

tickets met QR-code, betaling en een scanner zonder bereik zijn een eigen onderdeel

Toegang

toegankelijkheid testen met gebruikers en de norm halen kost tijd die in de planning hoort

Wat meestal meevalt: de planner en de haltes. Wat tegenvalt: de eigen dienstregeling in het standaardformaat krijgen en bijhouden. Een buurtbus die in de zomer anders rijdt, een pendel die per evenement verandert: iemand moet dat bijwerken, en die iemand is niet de bouwer. Plan het beheer van de data als onderdeel van de app.

Vraag ook of een eigen app wel het antwoord is. Een eigen net dat in het standaardformaat naar de landelijke bron gaat, verschijnt in elke bestaande app, zonder eigen app. Voor een buurtbus is dat vaak genoeg. Een eigen app loont pas als er een doelgroep, tickets of een relatie bij komt die de landelijke apps niet kunnen bieden.

De volgorde hieronder begint bij de data, niet bij het ontwerp. Als de dienstregeling van het eigen net niet klopt, klopt de mooiste app niet.

1. Eigen net in standaardformaatDe dienstregeling, de haltes en de kalender van het eigen net als dataset. Bekijk hem in een bestaande planner.
2. Planner op open dataReizen plannen en vertrektijden voor het hele net, eigen en landelijk, met storingen. Nog zonder eigen functies.
3. Toegankelijkheid testenMet reizigers die een schermlezer gebruiken, en met reizigers die niet goed lezen. Herstellen voordat er iets bij komt.
4. De reden bouwenHet eigen net realtime, de doelgroep met boekingen, de tickets of de relatie. Eén van de vier, niet alle vier.
5. Naar de stores en de landelijke bronDe app in de stores; het eigen net ook naar de landelijke open data, zodat het overal verschijnt.
6. Meten en bijhoudenWie gebruikt de app en waarvoor, en wie werkt de dienstregeling bij als die verandert. Dat tweede is de vraag die het vaakst wordt vergeten.